تبلیغات 
گاز خردل یا سولفور موستارد (1) یكی از شایعترین عواملی است كه به عنوان سلاح شیمیایی مورد استفاده قرارگرفته است. اگر چه این گاز به عنوان یك عامل تاولزا شناخته شده است ولی تأثیرات شدیدی بر روی سلولهای اپیتلیال و عمدتاً از طریق مكانیسم الكیلاسیون (2) بهجای میگذارد. این گاز ابتدا در سال 1917 در بلژیك استفاده گردید. مهمترین عوارض موضعی ناشی از گاز خردل التهابات پوستی شدید، نكروز بافت و كونـــــژ كتیویت راههای تنفسی است. عوارض تنفسی و چشمی ناشی از گاز خردل ممكن است سالها بعد از تماس اولیه با عامل ادامه یابد. هنوز پادزهر مناسب و مؤثری بر علیه آن شناخته نشـــده است و درمان عوارض آن عمدتاً به صورت علامتی انجام میشود به همین دلیل جلوگیری از تماس عامل با بافتهای بدن مؤثرترین راه مقابله با گاز خردل است.
مقدمه
مهمترین عامل ایجادكننده ضایعات ناشی از گاز خردل مرگ سلولی است كه به دنبال الكیلاسیون اهداف حساس داخل سلول ایجاد میشود. در خصوص مكانیسم اثر گاز خردل و ایجاد عوارض آن مكانیسم واحدی وجود ندارد. در حال حاضر چند مكانیسم مهم در مورد اثرات گاز خـــردل مطرح است كه هر یك از آنها قادر به توجیه بخشی از عوارض گاز خردل هستند مانند اثر مهاری گاز خردل بر متابولیسم انرژی در سلول و مهار گلیكولیز كه نقش بسیار مهمی در مرگ سلولی در مرحله حاد آسیب ناشی از گاز خردل دارد. این عوامل عوارض مختلفی مانند عوارض تنفسی، پوستی، چشمی، سیستم ایمنی و … ایجاد میكند كه 2 مورد اول آن شایعتر بوده و هركدام از آنها به 2 دسته عوارض حاد اولیه و دیررس تقسیم میشوند.
اثرات سولفورموستارد بر دستگاه تنفسی و تنفس
از آنجا كه سولفورموستارد به صورت گاز استفاده میشود میتواند به مجاری تنفسی تحتانی راه یابد. با تماس ذرات گازی شكل با گیرندههای اصلی سرفه، بیمار دچار سرفههای قطاری میشود كه ابتدا بدون خلط بوده ولی به تدریج خلط نیز به آنها اضافه میشود. به مرور با آسیب اپیتلیوم سطحی برونشها، سلولهای مژكدار كه وظیفه خروج ترشحات را به عهده دارند، قادر به انجام وظیفه خود نبوده و ترشحات در برونشها تجمع یافته و دهـــــانه برونشیولها و برونشها مسدود میگردد و ایجاد آتلكتازی (1) در ریه میشود.با افزایش سرفه و خلط، اكسیژن كافی وارد آلوئولها نشده و گازكربنیك حاصل از متابولیسم سلولها نیز از ریه خارج نمیشود و سندرم هیپوونتیلاسیون (2) ایجاد میگردد و اگر خونریزی حاصل از التهاب مجاری نیز زیاد گردد میتواند منجر به انسداد مجاری تنفسی و خفگی بیمار گردد.
در هر حال گاز خردل باعث تخریب بافت ریه و راههای هوائی، ایجاد اختلالات بیوشیمیایی در ریه، آسیب عروقی ریه و اختلال در عملكرد سلولهای دفاعی ریه را مینماید.
از عوارض مزمن اثر گاز خردل بر ریهها میتوان به برونشیت مزمن (3) ، فیبروز (4) ریه، آسم (5) ، برونشكتازی (6) ، تنگی نفس موضعی در تراشه و برونشهای اصلی و كانسر ریه اشاره نمود.
درمان
قسمت عمدهای از تغییرات پاتولوژیك ایجاد شده در ریه به دنبال تماس با گاز خردل غیر قابل برگشت است و تلاش درمانی در این بیماران فعلاً در محدوده كنترل علائم تنفسی، كاهش عوارض و درمان عفونـــــتهای ریوی و جلوگیری از پیشرفت ضایعات ریوی میباشد.
اثرات سولفورموستارد بر پوست
پوست از اولین اعضای بدن است كه در معرض گاز خردل قرار میگیرد و به علت وسعت آن در مقایسه با سایر اعضاء معمولاً بیشترین آسیب را نیز متحمل میشود. تقریباً 80% خردل مایع كه روی پوست قرار میگیرد تبخیر میشود و 10% آن از سطح پوست نفوذ میكند و مابقی جذب سیستمیك میشود. خردلی هم كه به پوست نفوذ كند و جذب شود دیگر قابل جدا شدن نیست. به طور كلی ایجاد ضایعات پوستی غیر از میزان گاز به سایر عوامل مانند: درجه حرارت، میزان رطوبت، رطوبت روی سطح پوست، محل آناتومیك ضایعه روی پوست و … بستگی دارد. مناطق گرم و مرطوب پوست مثل ناحیه پرینه، دستگاه تناسلی، زیر بغل و گردن به گاز خردل حساستر هستند.
توالی تغییرات پوستی معمولاً به شرح زیر است :
• اریتم (7) (48-2 ساعت بعد از تماس) با ادم مختصر پوست، خارش، سوزش و ایجاد حالتی شبیه آفتاب سوختگی با افزایش پیگمانتاسیون (8) .
• ایجاد تاول گنبدی شكل با دیواره نازك، شفاف، سطحی و محصور توسط اریتم. مایع تاول ابتدا شفاف بوده ولی بعداً زردرنگ و منعقد میشود. این مایع دارای خردل نبوده و تاولزا نیز نمیباشد. تاول حاصله در نواحی چینهای بدن، سطوح قدامی آرنج و خلفی زانو مانع تحرك لازم میشوند. این تاولها امكان دارد به راحتی پاره شوند.
• سوختگی عمیق كه بیشتر در نواحی تناسلی رخ میدهد و میتواند ایجاد عفونت و نكروز نماید. متعاقب سوختگی پوست امكان دارد كه بافت مذكور دچار مشكلاتی چون اسكار، محدودیت حركتی، كوتاهی و درد گردد.
درمان
حسب مورد شامل استفاده از لوسیونهای ضد خارش و تركیبات استروئیدی قوی و رعایت نكات بهداشتی جهت جلوگیری از عفونت و استفاده از داروهای مسكن جهت كاهش درد و در موارد ضروری استفاده از آنتــــیبیوتیك مناسب و شستشوی خوب و شستشوی تاولها با سرم نمكی است. به طور كلی مراقبت از ضایعات پوستی خردل شبیه مراقبت از سوختگیهای درجه 2 میباشد.
سوختگیهای باضخامت كامل پوست بدون پیوند بهخوبی ترمیم نمیشوند و پیوند پوست بدون مشكل خاصی قابل انجام است. معمولاً ضایعات سطحی پوست طی 21-14 روز و ضایعات عمیــــقتر طی 60 روز بهبود مییابند.
توانبخشی
توانبخشی اصلی در واقع همان رعایت اصول ایمنی و استفاده از تجهیزات لازم مراقبتی هنگام رویاروئی با این عامل در میدانهای نبرد، مراكز تحقیقاتی و صنعتی و … میباشد تا از ایجاد عوارض حتیالامكان جلوگیری گردد.
توانبخشی ریوی
توانبخشی ریوی برای افراد مصدوم در 2 مرحله حاد اولیه و مقابله با عوارض دیررس (مزمن) عمدتاً متفاوت است. توانبخشی در مرحله حاد اولیه جهت حفظ جان مصدوم بوده و عبارتند از : باز نگهداشتن راههای هوائی، تخلیه ترشحات حاصله با استفاده از تكنیكهای ویبریشن، پركاشن، پوسچرال درناژ و تمرینات تنفسی خاص و رساندن اكسیژن لازم كه از اهمیت خاصی برخوردار است، چون میتواند از خفگی و مرگ مصدوم جلوگیری نماید. مرحله مزمن عوارض ریوی باید بیشتر به مقابله با عوارضی مانند برونشیت مزمن، فیبروز ریه و آثار آن مثل آسم، برونشكتازی، تنگی نفس موضعی در تراشه و برونشــهای اصلی و بالا بردن ظرفیت تنفسی بیمار توجه نمود كه ایــن كار را میتوان از راههای ذیل انجام داد :
• توجه به میزان ظرفیت تنفسی مصدوم از طریـــق انجام اسپیرومتری و سایر بررسیهای بالینی موجود در توانبخشی.
• توجه به میزان تبادلات گازی مصدوم و در صورت تغییر در میزان طبیعی آن انجام اقدامات لازم تنفسی مانند: دادن اكسیژن و یا استفاده از كیسههای تنفسی بیمار جهت تنظیم كردن ریتم اكسیژن و دیاكسید كربن تبادل شده.
• توجه به میزان حركات قفسه سینه و وضعیت عضلات مداخله كننده در امر تنفس و در صورت ایجاد اختلال در این حالت تجویز تمرینات تنفسی لازم مانند تمرینات دیافراگماتیك و تمرینات اتساعی قفسه سینه.
• انجام تمرینات لازم جهت دادن وضعیتهای مناسب جهت تخلیه ترشحات احتمالی موجود در راههای هوایی.
• تحریك رفلكس سرفه در مواردی كه فرد قادر به سرفه كردن نیست و تشویق فرد به سرفه كردن در مواردی كه انجام این كار امكان پذیر است.
• تلاش جهت جلوگیری از انسداد راههای هوایی از طریق استفاده از هوای مرطوب و داروهای رقیق كننده خلط، داروهای برطرف كننده انسداد و اسپاسم راههای هوائی، انجام تمرینات اتساعی قفسه سینه، تخلیه ترشحات موجود در راههای هوائی و … .
• تجویز ورزش درمانی مناسب جهت فائق آمدن بر فرآیندهای پاتولوژیك صورت گرفته و بهبود وضعیت تهویه
(ونتیلاسیون) و تنفس (رسپیراسیون) در افراد مصدوم.
• جلوگیری از كلاپس بافت ریه از طریق باز نگهداشتن راههای هوایی و بالا بردن ظرفیت تنفسی و انجام تمرینات تنفسی مناسب با وضع بیمار.
• استفاده از تنفس لب غنچهای در مواردی كه مصدوم، بیماری مزمن انسدادی ریه دارد.
• ورزشهایی كه دارای بیشترین فایده برای بیماران دچار اختلالات ریوی، میباشد عبارتند از: پیادهروی، دوچرخه سواری بر دوچرخه ثابت، شنا، البته باید هنگام تجویز ورزش جهت این افراد به 3 اصل : تعیین شدت، مدت و میزان ورزش توجه نمود تا فرد مصدوم دچار مشكل نگردد.
توانبخشی پوست
عمدتاً در موارد مزمن و یا بعد از مرحله حاد موضوعیت پیدا میكند و جهت جلوگیری از ایجاد صدمات ثانویه در بافت پوست و سیستم موسكولواسكلتال است. سوختگیهای پوست در مصدومین با گاز خردل عمدتاً از نوع سوختگیهای درجه 2 میباشد. لذا در برخورد با این افراد باید به نكات ذیل توجه نمود.
افراد باید به نكات زیر توجه نمایند :
• دادن وضعیت مناسب به اندامها جهت جلوگیری از ایجاد كنتراكچر و دفورمیتی در اندامها.
• انجام استرچ در بافتهای نرم جهت جلوگیری از ایجاد بافت اسكار و یا ایجاد كنتراكچر و كوتاهی در اندام.
• انجام حركات لازم اكتیو و پاسیو در مفاصل درگیر، جهت حفظ دامنه حركتی طبیعی اندام و جلوگیری از محدودیتهای مفصلی.
• استفاده از ماساژ جهت جلوگیری از چسبندگیهای بافتی و ایجاد بافت اسكار.
• استفاده از هیدروتراپی جهت ضد عفونی نمودن زخمهای ایجاد شده، جلوگیری از كنتراكچرها، محدودیتهای مفصلی و عضلانی كه بهعلت عدم حركت دچار ضعف شدهاند.
نوشته شده در یکشنبه 13 اردیبهشت 1388 توسط شاهین نصیری |
نظرات
()
